Eco­systeemdiensten Voedselbossen

Voedselbossen die op landbouwgrond worden aangeplant, hebben vaak te maken met bodemverdichting. Dit zorgt ervoor dat gewassen minder diep kunnen wortelen, water minder goed kan infiltreren en de capillaire werking van de bodem verstoord raakt. Spontaan groeiende penwortelende planten, zoals distel en zuring, worden vaak gezien als oplossing. Deze zouden met hun krachtige wortelstelsel door de verdichte laag heen dringen en de bodem losser maken. Hoe werkt dat in de praktijk? En wat is het effect van het mechanisch oplossen van bodemverdichting door diepwoelen?

In dit onderzoek is met een penetrometer de verdichting in 2 voedselbossen waar diegewoeld is, en 2 voedselbossen zonder mechanische voorbewerking. Ook werden penwortelende planten uitgegraven om de wortelmorfologie te bestuderen. Hoewel er veel perceelsvariatie gemeten wordt, wordt er een positief effect van diepwoelen vastgesteld. Penwortelende kruiden vormen in zeer verdichte stukken wortelafwijkingen en lijken niet altijd tegen de verdichting op te kunnen boksen.

Lees het onderzoeksrapport hier

Uitspoeling van overtollig stikstof naar het grond- en oppervlaktewater in de landbouw zorgt voor een overschot aan voedingsstoffen, wat ecosystemen uit balans kan raken. Omdat er in voedselbossen niet bemest wordt en door diepe beworteling stikstof in diepe bodemlagen kan worden opgenomen, is het vermoeden dat er in voedselbossen weinig stikstof uitspoelt naar grondwater. In dit rapport is onderzocht in hoeverre stikstof nog uitspoelt in voedselbossen op voormalige landbouwgrond.

Via een experimentele methode met resin bags werd stikstofuitspoeling op 30, 60 en 90 centimeter diepte gemeten in twee voedselbossen en nabijgelegen referentiepercelen (een akker en een bos). In één voedselbos wordt inderdaad een lagere uitspoeling dan op de akker gemeten, maar nog niet zo laag als in het bos. In het andere voedselbos zijn de onderzoeksresultaten minder betrouwbaar, waarschijnlijk vanwege omhoogkomend kwelwater dat de resultaten beïnvloedt.

Lees het onderzoeksrapport hier

Een rijk en actief bodemleven vormt de basis voor het goed functioneren van voedselbossen. Bodemorganismen spelen een cruciale rol bij de afbraak van organisch materiaal, het opbouwen van bodemstructuur en het vasthouden van water en voedingsstoffen.

Dit onderzoek vergelijkt een voedselbos met een akker in Sint-Michielsgestel en Schijndel om te kijken in hoeverre de bodemdieren in voedselbossen verschillen van die van akkers. Uit bodemmonsters en een zogeheten onderbroekenproef blijkt dat voedselbossen aanzienlijk meer bodemdieren bevatten dan akkers.

Vooral de strooisellaag is een belangrijke leefomgeving voor bodemfauna die bijdraagt aan een betere bodemstructuur en meer organische stof. In Den Food Bosch werd bovendien een hogere afbraaksnelheid gemeten dan op de akker, wat wijst op actiever bodemleven.

Lees het onderzoeksrapport hier

In dit rapport onderzochten studenten een aantal ecosysteemdiensten in vier voedselbossen. Van 2019 tot 2021 is er monitoring gedaan op de parameters waterregulatie, bodemstructuur, klimaatfunctie en nutriëntenlevering.

Hoewel er positieve ontwikkelingen zichtbaar waren, bijvoorbeeld bij waterregulatie, werd ook geconcludeerd dat de ontwikkeling van de voedselbosbodems erg langzaam gaat. In de eerste fase kan organische stofaanvoer cruciaal zijn om afbraak te compenseren en de ecosysteemdiensten (zoals waterregulatie en klimaatfunctie) te versterken.

Verder wordt het belang van langetermijnmonitoring bij voedselbossen benadrukt. Daarom wordt dit onderzoek in 2026 herhaald.  

Lees het onderzoeksrapport hier

Door het toenemen van langdurige droogteperiodes en de kans op intensieve piekbuien, wordt het watervasthoudend vermogen en infiltratiecapaciteit van (landbouw)bodems steeds belangrijker. Voedselbossen kunnen hieraan bijdragen doordat er weinig bodemverstoring plaatsvindt. In dit rapport wordt watervasthoudend vermogen gemeten door het verzadigen en uitdrogen van een ongestoord bodemmonster van drie voedselbossen en zes referentiepercelen (twee akkers, twee bossen).

Daarnaast werd op alle percelen het organisch stofgehalte vastgesteld met de gloeiverliesmethode en in één voedselbos en één akker ook waterinfiltratie gemeten met de dubbele-ring-infiltreertest. Het ongestoorde bodemmonster gaf vanwege methodologische beperkingen maar beperkt inzicht in het watervasthoudend vermogen. Wel werd in het voedselbos een duidelijk hogere infiltratiesnelheid gemeten dan in de akker, zelfs in verzadigde omstandigheden. Het onderzoek draagt bij aan het vermoeden dat voedselbossen door een verbeterde bodemstructuur en intensieve beworteling bij kunnen dragen aan het vermogen van het landschap om piekbuien op te vangen.

Lees het onderzoeksrapport hier

In dit onderzoek worden de bodems van twee Brabantse voedselbossen (van 7 jaar oud) vergeleken met die van een akker (als nulsituatie) en een bos (als doelsituatie) op verschillende parameters die van invloed zijn op het watervasthoudend vermogen, o.a. verdichting, organisch stofgehalte en bodembiologie.

Via een multicriteria-analyse wordt geconcludeerd dat het watervasthoudend vermogen van de voedselbossen nu al hoger is dan dat van de naastgelegen akkergronden, maar dat er nog ontwikkeling wordt verwacht in de toekomst.

Lees het onderzoeksrapport hier

Een rijk en actief bodemleven vormt de basis voor het goed functioneren van voedselbossen.

Bodemorganismen spelen een cruciale rol bij de afbraak van organisch materiaal, het opbouwen van bodemstructuur en het vasthouden van water en voedingsstoffen. Dit onderzoek vergelijkt een voedselbos met een akker in Sint-Michielsgestel en Schijndel om te kijken in hoeverre de bodemdieren in voedselbossen verschillen van die van akkers.

Uit bodemmonsters en een zogeheten onderbroekenproef blijkt dat voedselbossen aanzienlijk meer bodemdieren bevatten dan akkers. Vooral de strooisellaag is een belangrijke leefomgeving voor bodemfauna die bijdraagt aan een betere bodemstructuur en meer organische stof.

In Den Food Bosch werd bovendien een hogere afbraaksnelheid gemeten dan op de akker, wat wijst op actiever bodemleven.

Lees het onderzoeksrapport hier

De biodiversiteit in Nederland neemt af, mede door intensieve landbouw. Voedselbossen worden gezien als een mogelijke oplossing om deze trend te keren. In dit onderzoek is de biodiversiteit onderzocht in Voedselbos Schijndel, een agrarisch referentiegebied en een natuurreferentiegebied. Daarbij zijn vijf soortgroepen uit de Basis Kwaliteit Natuur (BKN) onderzocht: bijen, dagvlinders, slakken, vogels en overige vliegende insecten. Er zijn verschillende veldmethoden gebruikt, o.a. panvallen, transecttellingen, plotmethode en akoestische opnames van vogelgeluiden (PUC).

De resultaten laten zien dat Voedselbos Schijndel over het algemeen een hogere soortenrijkdom (83 soorten) heeft dan zowel de agrarische (40 soorten) als de natuurreferentie (80 soorten). De hoge biodiversiteit in Voedselbos Schijndel komt vooral door de grote variatie in vegetatiestructuur, meer schuil- en foerageermogelijkheden en minder verstoring. Er werd ook een hoog aantal unieke soorten gevonden in het voedselbos ten opzichte van de andere typen landgebruik. Dit maakt een voedselbos op landschapsschaal een zeer complementaire vorm van landgebruik, omdat het de natuurwaarde van ‘echte natuur’ kan versterken. Doordat het Voedselbos Schijndel zich nog in een vroege ontwikkelingsfase bevindt, is een langdurige monitoring nodig om de volledige natuurwaarde goed te kunnen meten. De resultaten van deze case study wijzen erop dat een voedselbos een duidelijke meerwaarde kan bieden voor de biodiversiteit en daarmee potentie heeft als alternatieve vorm van landbouw